Ата-бабаларымыз қалай мұсылман болды? (2)

Түркі халықтарының Ислам дініне кірулеріне түрткі болған себептердің бірнешеуі:

1) Діни себеп. Түркі халықтарының сенімі мен өмір сүру салты исламға өте жақын еді. Жаратушының бір екеніне, ахирет күніне, рухтың өлмейтініне иман келтіру және жаратушыға құрбандық шалу сияқты негізгі сенімдері исламда да бар. Сонымен қатар зина, ұрлық, біреудің малын күштеп тартып алу, адам өлтіру, өтірік айту және сөз тасу сияқты жаман мінездер де исламда қатаң тыйым салынған. Түркі халықтарында да көп әйел алушылық бар еді. Олар да доңыз етін жемейтін, доңыз асырамайтын.

2) Экономикалық себеп. Түркістан (Орталық Азия) мұсылмандар билігіне өткеннен кейін жергілікті халық пен мұсылмандар арасында тығыз сауда байланыстары қалыптаса бастады. Сауда-саттық қатынастар мұсылмандар мен түркілердің бір-бірлеріне деген тығыз байланысуына және түркілердің жаңа дінді жақыннан тануларына себеп болды. Осылайша алғаш болып қалаларда тұратын және сауда-саттықпен айналысатын түркілердің арасында ислам тарала бастады.

3) Әлеуметтік себеп. Сол замандағы мұсылмандардың ахлақ ұстанымдарына бағынуы, саудадағы турашылдығына, адалдығына және әділеттікке деген құрметі, саудаласу немесе көрші болу арқылы бір ортаға жиналу мүмкіндігіне ие болғандары жергілікті халыққа оңтайлы әсерін тигізді. Оның үстіне кейіннен мұсылман болған ұлттардың көбісі мәселен Малайзия халқы да өздерімен сауда жасауға келген мұсылман саудагерлердің көркем мінездерін көріп, жаппай мұсылман дінін қабылдаған. Тіпті мата сатқан кезінде босаңқы өлшеп, алған кездерінде керіп өлшеуімен, яғни саудадағы әділеттіктері Орта Азия халқын “Расында бұлар адам ба? әлде періште ме?” деген ойда қалдырған.

4) Саяси және әскери себеп. Әсіресе Аббасилер заманында түріктерді жақын тарту мәселесі қозғалған еді. Халифалар жаңа көршілерінен әскер жасақтарын құрып, олар үшін Самарра сияқты әскери бөлімдер орналасқан қалалар құрды. Соғысу қабілеті жоғары болған түріктер әскери қызметте де жоғары шендік қызметтерге ие болды. Мемлекет басқаруда да түріктерден қызмет атқарғандар болды. Осылайша әскери және мемлекет басқару қызметтерінің маңызды бөлігі түріктердің қолына өтті. Бұл да түрік қауымының исламға дағдылануына себеп болды.